Research article | Open Access
Culture Academy 2025, Vol. 5(2) 155-175
Saxa (Yakut) Avcılık Ritüellerinin Kut İnancı Bağlamında Değerlendirilmesi
pp. 155 - 175
Publish Date: December 30, 2025 | Single/Total View: 0/0 | Single/Total Download: 0/0
Abstract
Yürütülen araştırmanın temel amacı, çoğunlukla Bayanay/Ehekeen kültü merkezinde ele alınan Saxa (Yakut) Türklerinin avcılık ritüellerini, kut inancı bağlamında değerlendirmektir. Bu amaç doğrultusunda ilk olarak, literatür taraması yolu ile ulaşılan verilerden hareketle kut kavramı açıklanmış, insan kutunun üç ögesi; iye kut, buor kut, salgın kut ile sür hakkında bilgi verilmiştir. Ardından defin merasimlerinde icra edilen uygulamalar mercek altına alınarak kutun ölüm sonrası akıbeti sorgulanmıştır. Son olarak ise Bayanay/Ehekeen kültü üzerine kısaca durularak; ayı, geyik, tilki, vaşak, samur, kutup porsuğu, ermin gibi yaban hayvanlarına yönelik avcılık ile ilgili inanç ve uygulamaların, defin merasimlerinde yer alan inanç ve uygulamalar ile benzer işlevlere sahip olup olmadığına bakılmıştır. Araştırma yapısal-işlevselci teori merkezinde yürütülmüştür. Araştırmanın ana malzemesini günümüzde daha az gözlemlenen ritüeller oluşturduğu için erken dönem araştırmacıların kaydetmiş olduğu bilgiler birincil veri kaynağı olarak kullanılmıştır. İnceleme sonucunda defin merasimlerinde yer alan inanç ve uygulamalar ile, avcılık ile ilgili inanç ve uygulamaların aynı işlevlere sahip olduğu tespit edilmiştir: Kut, canlı varoluşunun kaynağıdır. Esas kut ögesini teşkil eden iye kut, evrenin üst katmanından teşekküllüdür. Ölüm sonrası buraya geri döner ve daha sonra yeniden bedenlenir ya da yeryüzünde kalarak üör adı verilen kötücül bir ruha dönüşür. Ana avcılık yasakları da buna uygun olarak avlanan hayvanların kutlarının göğe ulaşmasını hedefler. Araştırmacılar, daha arkaik olan ölen ve yeniden doğan hayvan inancının Bayanay/Ehekeen kültü içerisine yerleştiğini belirtmekle birlikte, avcılık ritüellerini kut inancından bağımsız olarak ele almışlardır. Yeniden doğuş, kut inancının sadece bir yönüdür; Saxa Türklerinin avcılık ritüelleri, yeniden doğuş kadar kut inancının diğer yönü olan üör korkusunu da içermektedir.
Keywords: ölüm, defin merasimi, arañas, Bayanay/Ehekeen kültü, yaban hayvanları
APA 7th edition
Keser, A. (2025). Saxa (Yakut) Avcılık Ritüellerinin Kut İnancı Bağlamında Değerlendirilmesi. Culture Academy, 5(2), 155-175.
Harvard
Keser, A. (2025). Saxa (Yakut) Avcılık Ritüellerinin Kut İnancı Bağlamında Değerlendirilmesi. Culture Academy, 5(2), pp. 155-175.
Chicago 16th edition
Keser, Alper (2025). "Saxa (Yakut) Avcılık Ritüellerinin Kut İnancı Bağlamında Değerlendirilmesi". Culture Academy 5 (2):155-175.
Kaynaklar
Alekseyev, N. A. (1975). Traditsionnıye religioznıye verovaniya Yakutov v XIX naçale XX veka. Novosibirsk: İzdatel'stvo “Nauka” Sibirskoye Otdeleniye.
Ammosova, V. V. (Ed.) (2010). Oloñxo uran tıla: oyuulaax tılcıt. Cokuuskay: Kompaniya “Dani Almas”, s. 76.
Bravina, R. (2013). “Posledniye provodı: Şamanskiye kamlaniya na pohoronah u Yakutov”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, S. 18, 9-20.
Duranlı, M. (2006). “Saha Türklerinde Ayı Kültü ve Bu Kült Çevresinde Oluşan İnançlar”. Sibirische Studien, C 1/S. 1, 105-116.
Duranlı, M. (2008). “Saha Türklerinin Demonolojik Varlıklarından Üör ve Sosyal Yaşamda Üstlendiği Fonksiyonlar”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C I/S. 2, 11-22.
Duranlı, M. (2018a). “Saha Türklerinin İnanç ve Uygulamalarında Av İyesi Baay Bayanay”. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri (20-24 Kasım 2017, Ordu), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü Yayınları, s. 135-142.
Duranlı, M. (2018b). “Saha Türklerinde Şaman Mezarları ve Bu Mezarlarla Bağlantılı Anlatılar”. I. Uluslararası Türk-İslam Mezar Taşları Kongresi Bildirileri (19-21 Ekim 2018, Kuşadası), 207-212. Aydın: Yeni Fikir Dergisi Yayınları.
Eliade, M. (1999). Şamanizm. (Çev.: İsmet Birkan). Ankara: İmge Kitabevi.
Ergis, G. U. (1974). Oçerki po Yakutskomu folʹkloru. Moskva: Nauka.
Fedorov, A. S. (2011). Öbüge siere-tuoma. Cokuuskay: Biçik.
Gurviç, İ. S. (1948). “Ohotniç’i obıçai i obryadı u naseleniya Olenekskogo rayona”. Sbornik materialov po etnografii Yakutov, s. 74-94.
Harva, U. (2015). Altay Panteonu. (Çev.: Ömer Suveren). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
Hudyakov, İ. A. (1969). Kratkoye opisaniye Verhoyanskogo okruga. Leningrad: Nauka.
İonov, V. M. (1913). “Orel po vozreniyam yakutov”. Sbornik Muzeya po antropologii i etnografii pri İmperatorskoy Akademii nauk, C I/S. 16, s. 1-28.
İonov, V. M. (1915). “Medved’ po vozzreniyam Yakutov”. Jivaya Starina, C XXIV/S. 3, 51-58.
İonov, V. M. (1916). “Duh – hozyain lesa u Yakutov”. Sbornik Muzeya po antropologii i etnografii pri İmperatorskoy Akademii nauk, C IV, s. 1-43.
İonov, V. M. (1918). “K voprosu ob izuçenii dohristianskih verovaniy Yakutov”. Sbornik Muzeya po antropologii i etnografii imeni imperatora Petra Velikogo pri İmperatorskoy Akademii nauk, C V/S. 1, s. 155-164.
Keser, A. (2024). Saha (Yakut) Sözlü Kültür Ürünlerinde İnanca Dair Tasarımlar (Derleme-İnceleme). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
Killi Yılmaz, G. (2017). “Saha Türkçesinde Ayı ile İlgili Örtmece Söz Varlığı”. Türkbilig, S. 33, 25-56.
KK-1: Xañıl Xara, Üöhee Bülüü “Verhnevilyuyskiy” 1964, İlkokul Mezunu, Avcı. (Görüşme: 22.02.2021)
Koç, A. (2019). Kemik ve Dal: Eskişehir'de Kutsal Ziyaret Mekânları. İstanbul: Kesit Yayınları.
Kornilov, İ. (1908). “Kak stanovyatsya şamanami”. İzvestiya Vostoçno-Sibirskogo otdela Russkogo geografiçeskogo obşçestva, C XXXIX, s. 82-84.
Kulakovskiy, A. E. (1979). Nauçnıye trudı. Yakutsk: Yakutskoe knijnoe izdatel'stvo.
Lewis, D. C. (2000). After Atheism: Religion and Ethnicity in Russia and Central Asia. Surrey: Curzon Press.
Lindenau, Y. İ. (1983). Opisaniye narodov Sibiri (Pervaya polovina XVIII veka). Magadan: Magadanskoye knijnoye izdatel'stvo.
Lot-Falck, E. (1953). Les rites de chasse chez les peuples sibériens. Paris: Gallimard.
Maak, R. K. (1887). Vilyuyskiy okrug Yakutskoy oblasti. Böl. 3. Sankt-Peterburg: Tipografiya i hromolitografiya A. Tranşelya.
Nelunov, A. G. (2002). Somoğo domox saxalıı nuuççalıı tılcıta. C II. Novosibirsk: izdatel'stvo SO RAN.
Pekarskiy, E. K. (1959). Slovar Yakutskogo yazıka. C I. Leningrad: Akademiya nauk SSSR.
Pekarskiy, E. K. ve POPOV, N. P. (1928). Sredi Yakutov: sluçaynıye zametki. İrkutsk: Vlast Truda.
Pestryakov, İ. Y. (2015). Min XIX üye kihitebin. Cokuuskay: Medya Holding Yakutiya.
Popov, A. A. (1947). “Poluçeniye ‘şamanskogo dara’ u Vilyuyskih Yakutov”. Trudı İnstituta Etnografii AN SSSR, C. II, s. 282-293.
Popov, A. A. (1949). “Materialı po religii Yakutov Vilyuyskogo okruga”. Sbornik Muzeya antropologii i etnografii, C XI, s. 255-323.
Priklonskiy, V. A. (1890). “Tri goda v Yakutskoy oblasti”. Jivaya Starina, S. 2, 24-54.
Priklonskiy, V. A. (1891a). “Tri goda v Yakutskoy oblasti”. Jivaya Starina, S. 3, 48-84.
Priklonskiy, V. A. (1891b). “Tri goda v Yakutskoy oblasti”. Jivaya Starina, S. 4, 43-66.
Romanova, E. vd. (1992). “Jiznennıy krug u yakutov”. İlin, C. 1, s. 64-73.
Roux, J. P. (1999). Altay Türklerinde Ölüm. (Çev.: Aykut Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Roux, J. P. (2000). Orta Asya'da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. (Çev.: Aykut Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Seroşevskiy, V. L. (1896). Yakutı: opıt etnografiçeskogo issledovaniya. C I. Peterburg: Tipografiya Glavnogo Upravleniya Udelov.
Sleptsov, P. A. (ed.) (2007). Saxa tılın bıhaarıılaax ulaxan tılcıta. C IV. Novosibirsk: Nauka.
Sleptsov, P. A. (Ed.) (2013). Saxa tılın bıhaarıılaax ulaxan tılcıta, C X. Novosibirsk: Nauka.
Sleptsov, P. A. (Ed.) (2016). Saxa tılın bıhaarıılaax ulaxan tılcıta, C XIII. Novosibirsk: Nauka.
Troşçanskiy, V. F. (1902). Evolyutsiya çernoy verı (şamanstva) u Yakutov. Kazan: Tipo-litografiya İmperatorskogo universiteta.
Vasilyev, V. N. (1909). “İzobrajeniya dolgano-yakutskih duhov, kak atributı şamanstva”. Jivaya Starina, C XVIII/S. 2-3, 286.
Yastremskiy, S. V. (1897). “Ostatki starinnıh verovaniy u Yakutov”. İzvestiya Vostoçno-Sibirskogo otdela Russkogo geografiçeskogo obşçestva, C XXVIII, 226-269.
Zelenin, D. K. (1929). “Tabu slov u narodov vostoçnoy Yevropı i severnoy Azii. I. Zapretı na ohote i inıh promıslah”. Sbornik Muzeya po antropologii i etnografii, C VIII, 1-151.
